Siguro panaginip lang ang lahat. Kay tagal na nang huling maranansan ni Camilla ang ganitong klaseng pakiramdam. Para siyang idinuduyan sa alapaap.
She had longed for this kind of feeling. At kung pwede lang na hindi na magising pa ay ginawa na niya.Sa kanyang panaginip ay nakasakay siya sa kabayong si Estrella. Nakatanaw sila sa malawak na lupain ng mga Montoya sa mataas na burol sa di-kalayuan. Papasikat pa lang ang haring araw ng mga sandaling iyon, unti-unting binibigyang liwanag ang lupaing puno ng iba't ibang pananim at punong kahoy.Napakapayapa ng lahat. Ngunit nagbago ang ihip ng hangin ng sa pagbalik niya sa Villa ay matagpuan niya ang lalaking magpapabago ng kanyang mundo.Ang nag-iisang lalaking nagturo sa kanya kung ano ang ibig sabihin nang magmahal ng tunay at wagas.Ang unang pagkikita nila ni Santiago Santos.Nagmulat ng mga mata si Camilla at ang puting kisame ang una niyang nakita. Pamilyar iyon sa kanya. At nang igala niya ang paningin ay natagpuan niya ang sarili na nasa dating silid.Halos walang pinagbago. Kung ano ang dating ayos nito ng siya ay umalis ay ganoon pa rin hanggaang ngayon. Ang tanging hindi inaasahan ni Camilla na matagpuan ay ang lalaking siyang laman ng kanyang panaginip. At nagrigodon ang kanyang puso nang magtatama ang kanilang mga mata.Halos limang taon. Tila ba napakatagal na ng huli niya itong makita. Akala ni Camilla ay wala na ang lahat. Na naibaon na niya sa limot ang lahat. Ngunit isang titig lang nito ay nagbalik lahat ng mga alaala. Mga masasaya at masasakit na alaala.Prenteng naka-upo sa sofa ang walang iba kung hindi si Santiago Santos. At kulang ang sabihig natigilan siya. Napakalaki nang pinagbago ng lalaki na halos hindi niya ito nakilala, literally and figuratively speaking.Of course, he still bears the same face but even more defined. He's every inch of a decent man in expensive Armani suit. He had this air of nonchalance around him.He looked untouchable. Maybe elusive was the right term.But then, he's still the same man she fell in love with few years ago. At masakit makita na wala ng pag-ibig sa mga mata nito. Sa dami nang pinagbago nito ay namumukod tanging ang mga maata nito ang nakapagdulot sa kanya ng ibayong sakit sa kaliwang parte ng kanyang dibdib.His eyes were void of any emotion. Ngunit iba ang sinasabi ng mga iyon kay Camilla. Ipinapahiwatig ng mga mata ni Santiago ang pinakatinatago nito.Galit. Poot.At kalungkutan."I didn't exppect to see you here," aniya nag-iwas ng tingin. Nagpumilit siyang umupo sa kama ngunit katawan na niya mismo ang sumusuko. Walang nagawang humiga siyang muli at pinagmasdan ang kisame. "Ang narinig ko ay umalis ka ng hacienda.""Umalis ako, Oo," anito sa baritonong boses. Napapikit si Camilla habang pinapakinggan ang mga sasabihin nito. "Pero nagbalik ako para asikasuhin ang mga dapat asikasuhin.""You sounded different now," puna niya pagkaraan. Hindi niya ito magawang tingnan muli. Natatakot siyang mahantad sa lalaki ang itinatagong damdamin. "Parang hindi na kita kilala.""Nothing remains the same, Miss Camilla Montoya," anito at tumayo pagkaraan. "Matagal nang patay si Santiago Santos na kilala mo---"Bumukas ang pinto ng kanyang kwarto at iniluwa niyon ang nag-aalalang si Ross. Nasaksihan ni Camilla ang pagsusukatan ng titig ng dalawang lalaki sa kanyang harapan. Mahabang katahimik ang sumunod na nangyari. At hindi nakaligtas sa kanyang mga mata ang pag-igiting ng mga bagang ni Santiago."Maiwan ko na kayo'ng dalawa," Si Santiago na lumabas na ng kwarto at iniwan na silang dalawa ni Ross."Was he the one?" tanong ng kaibigan sa kanya. Lumapit ito sa kanya at naupo sa tabi ng kama.Umiling si Camilla. "No---""I bet he is," anito at pinahid ang mga luhang hindi niya namalayang nakaalpas sa kanyang mgga mata. His eyes were full of understanding. "Alam mong hindi ka magaling magtago, Camilla."Doon tuluyang humulagpos ang damdamin niya. Nanatili si Ross sa kanyang tabi hanggang sa muli siyang makatulog. At muli niyang napanaginipan ang masasayang alaala nila ni Santiago.~*~NAILIBING na si Don VIncenzo Montoya sa libingan na nasa kabayanan kinabukasan. Nagpaiwan si Camilla sa puntod ng ama. Nauna nang bumalik sa villa si Donya Emilia para makapagpahinga. Katulad niya ay halos wala ring pahinga ang kanyang ina nitong mga nakalipas na araw.Tumawag sa kanya si Atty. Gomez at sinabing tatlong araw mula ngayon ay pupunta siya sa hacienda para basahin ang huling testamento ng ama. At kailanan niyang pumunta sa pagbasa kahit ano'ng mangyari.Nakatayo si Camilla ng hapong iyon sa harap ng lapida ng ama. Halos paulit-ulit na binabasa ang nakasulat doon. Hindi niya alintana ang pananakit ng kanyang paa sa tagal nang pagkakatayo. Madami siyang gustong sabihin sa ama ngunit alam niyang wala siyang maririnig na sagot. At muli ay lumuha siya sa harap nito habang humihigi ng kapatawaran.Nakaluhod siya sa harap ng lapida ng biglang bumuhos ang malakas na ulan. Na tila ba dinadamayan siya ng langit ng mga sandaling iyon. Umiyak siya habang pinagsisisihan ang mga nasayang na sandali. Na kung hindi siya nagmatigas at naging makasarili ay nagkaroon pa sana sila ng panahon na mag-ama na magkaayos.The outcome could've been different. Dapat sana'y nakasama pa niya ng matagal ang amang si Don Vincenzo.Tumingala siya sa langit at hinayaang malunod sa malakas na ulan. Hinayaan niyang maradaman ang lamig sa kanyang balat. Hinayaan niyang tanggalin ng ulan kahit panandalian ang pighati na dulot ng pagkawala ng magulang.Sa gitna ng kanyang pag-iisa ay tumigil ang pagpatak ng ulan sa kanyang mukha. Napamulat siya at nakita si Ross sa kanyang tabi at may hawak na malaking payong. Nasa mukha ng kaibigan ang pag-aalala."Umuwi na tayo, Camilla," anyaya nito. "Sa ginagawa mong 'yan ay hindi nalalayong magkakasakit ka.""Wala na ang Papa, Ross," ani Camilla sa mahinang usal sabay nang muling pagiyak. "Wala na ang Papa at ni hindi man lang ako nakahingi ng tawad sa kanya!"Si Ross na bumuntong-hininga. "Parehong matigas ang puso niyo para sa isa't isa," Inakay siya nito patayo at niyakap ng mahigpit. "Pero alam ko, kung nasaan man si Tito Vincenzo, ay matagal ka na niyang napatawad.""Ikaw ang prinsesa niya. Tandaan mo 'yan. Tito had the hard time dealing that his princess was all grown up."Napangiti ng bahagya si Camilla at tumingala sa kaibigan. "Hindi ko alam ang gagawin ko kung wala ka, Ross.""And you still reject my proposal of marriage," umakto si Ross na parang nasasaktan. Tinampal niya ang noo nito. "What? Do you think I'm not serious?""Still a no," huminga siya ng malalim at muling isinandig ang ulo sa dibdib ni Ross. "Alam kong seryoso ka kaya lalong hindi...""Hindi ko kayang paasahin ka sa isang bagay na hindi ko kailanman maibibigay."Natahimik ito pagkaraan bago muling bumuntong-hininga. "I miss the twins, you know. They love me unlike you.""Of course, they will. You are there Tito Ross."Ilang minuto pa siyang dinamayan ni Ross bago tuluyan nilang nilisan ang lugar. Bago pumasok sa sasakyan na dala nito ay nahagip ng kanyang mga mata ang isang sasakyang itim na nakaparada di-kalayuan mula sa kanila.It was heavily tinted. But her heart was telling her she knew the person inside of it.Muli ay tinawag siya ni Ross para sumakay na. At walang nagawang nagpahinuhod siya sa gusto nito.Kung nakapagintay pa sana si Camilla ay mamumukhaan niya ang lalakinng nasa loob ng itim na sasakyan. Na mataman lang nitong pinanood ang kanilang pag-alis haggang sa mawala na ng tuluyan.MAGKASALO silang mag-ina sa komedor ng umagang iyon. Parehong silang tahimik habang kumakain ng umagahan. Kapansin-pansin ang lumbay sa kanilang mga mukha. Marahil iyon ay wala na ang taong laging naka-upo sa dulo ng lamesa.Dumating si Ross pagkaraan at binati si Donya Emilia. "Good Mornningg, Tita,," Hinalikan ng lalaki ang ginang sa pissngi, maging ang kaibigan na si Camilla. "Good Morning, Camilla.""Kumain ka na, hijo," inutusan ng kanyang ina ang mga katulong na pagsilbihan si Ross. "Maiwan ko na muna kayo'ng dalawa." ani Donya Emilia na pinunasan ang tabi ngg labi gamit ang table napkin. At iniwan sila nito pagkaraan at umakyat sa sarilingg silid.Gustuhin man ni Camilla na sundan ang ina ay hindi niya ginawa. Sa huli ay inubos lang niya ang laman ng kanyang plato at nagdesisyon na pumunta sa kwadra. Iniwan niya Ross sa komedor kahit pa matindi ang pagtutol nito.Puno ng mga alaaala ang bawat sulok ng villa. At sa sandaling iyon ay gusto niyang umalis ng panandalian. Naalala ni
"THAT'S unacceptable!" Bulalas ni Camilla sa harap ng tatlo. Humarap siya kay Atty. Gomez at pinagdiinan ang punto. "This is a family matter, Attorney." "And this man was never part of it!" turo niya sa kinaroroonan ni Santiago na hindi itinago ang aliw sa mga mata. He's obviously loving the drama!"Calm down, hija," Si Atty. Gomez na ini-adjust ang suot na reading glasses sa mga mata. "As far as the documents were concerned, hindi lang sa iyo at sa asawang si Donya Emilia niya iniwan ang mga ari-arian.""Lahat ng nanilbihan sa pamilya Montoya, iyong mga matatagal na sa serbisyo, ay binigyan ng parte ni Don Vincenzo.""I have nothing against that, Attorney," aniya at huminga ng malalim. "Ibigay natin ang para sa mga magsasaka at trabahador ng hacienda...""What I cannot accept was his presence here," muli ay binalingan niya sa Santiago. He probably knew something that she won't. "Hindi ba't nagkagalit kayo ng Papa noon?""That's the understatement of the year," umiling sa kanya s
"HI," bati ni Camilla nang sinalubong nang yakap ang mga anak. Napalitan ng kalituhan ang tuwa sa kanyang mukha nang mapansin ang itsura nina Atasha at Andres na papalapit sa kanya. "Ano'ng nangyari?" Tanong agad niya sa magkapatid.Agad na yumakap sa kanya si Atasha. Umiiyak ito nang isubsub ang mukha sa kanyang mga balikat. Si Andres ang sumagot sa kanya.Pinunasan muna nito ang dumi sa mukha bago nagsalita. "Kasi Mommy...""Inaaway kami ng ibang bata kasi wala daw kaming Daddy," sumbong nito at umiyak na din. Niyakap din ni Camilla ang panganay sa dalawa. Parang nakikinita na niya sa kanyang isipan kung ano ang nangyari nang wala pa siya. "Eh may Daddy naman kami, 'di ba po?""Hush now," konsola niya sa kambal. Iginala niya ang mga mata sa loob ng Day Care Center at nakita niya ang ibang mga magulang ng mga kaklase ng dalawang anak. Lahat ay may mapanghusgang tingin sa kanila. "Umuwi na tayo."Inakay niya sina Atasha at Andres palabas ng school. Walking distance lang naman ang layo
MAGANDA ang dating ng panahon ng tag-ani sa hacienda. Hitik na hitik sa bunga ang mangga, saging, niyog at kopra. Tiyak na masaganang ani na naman ito, isang malaking biyaha mula sa itaas. At sa tuwina'y hindi pa sumisikat ang haring araw ay nagtatrabaho na ang mga tauhan ng hacienda. At kabilang doon si Santiago. Kung paano nababalanse ng binata ang pamamalakad ng sariling negosyo sa Maynila at pamamalakad dito sa hacienda ay palaisipan sa mga taga-roon. Pero hindi maikakailang malaking tulong si Santiago sa pagbangon muli ng hacienda. Sadyang napakasipag ng lalaki. Sanay ito sa pagbabanat ng buto dahil sa hacienda na ito nagkaroon ng isip. Lagi itong katu-katulong ni Ka Pedro noong araw. Ang matanda ang umaakyat sa puno habang ito ang pumapasan ng sako-sakong ani. Tulad na lang ngayon. Mataas na ang sikat ng araw ay kayod kalabaw pa rin ang binata. Pasan nito ang isang sakong puno ng saging at saka ibinaba malapit sa maliit na kubo. Ang maliit na kubo ay nasa ilalim ng malaking
DUMATING ang hapunan at kumain na silang mag-ina sa hapag-kainan. Lahat ng paborito niyang putahe ay nakahain sa lamesa. Lahat iyon ay tiyak ni Camilla na masarap pero tila nawalan siyang ng gana."May problema ba, Camilla," tanong ng kanyang ina. "Halos hindi mo nagalaw ang pagkain mo...""May iba ka bang gusto? Sabihin mo at ipapaluto ko kay Manang Letty.""Bakit ginawa ng Papa iyon," nasambit niya. "Wala ba siyang tiwala sa akin?"Huminga ng malalim si Donya Emilia bago pinunasan ang gilid ng labi ng table napkin. "Camilla, listen to me...""Hindi sa walang tiwala ang Papa mo sa'yo. Pero higit nating kailangan ang tulong ni Santiago---""Bakit ba lahat na lang ay tungkol sa kanya?" Naibulalas ni Camilla. "Ano ba ang mayroon siya na hindi ko kayang gawin?""I hate to say this but Santiago was the reason we're still here today," pagtatapat ng kanyang ina. Ginagap nito ang kanyang kamay at marahang pinisil. "Alam kong hindi mo ito gusto. Walang sinoman ang may gusto. Believe me at hin
MAAGA nagising si Camilla kinabukasan. HIndi naman kaiba ang araw na iyon sa mga dati niyang gawi. She’s a morning personnever since her twins came. At palaging sinsimulan niya ang araw sa pag-inom ng mainit na kape. Lumabas siya ng kwarto at agad na tinungo ang daan sa kusina. Naabutan niya si Manang Letty na nag-iinit ng tubig sa takure. Isang matamis na ngiti ang ibinigay ng matanda sa kanya. “Kape, hija?” Alok nito sa kanya. “Opo, Manang,” naghikab siya bago umupo sa isa sa mga kitchen stools. Lalo niyang ibinalot sa sarili ang roba nang maramdaman ang lamig ng madaling araw. “Narinig ko na ngayon ang simula mo sa hacienda,” anito at ibinigay sa kanya ang isang umuusok na tasa ng mainit na kape. Kapeng Barako iyon. Amoy pa lang ni Camilla ay sigurado na siya. “Tiyak na matutuwa ang mga tao doon kapag nakita ka.” “Sapalagay ko ay hindi,” aniya at humigop ng kape. Ninamnam niya ang kapeng kay tagal ng hindi natitikman. Wala pa ring kaparis ang lasa niyon. “Matagal akong nawala,
HE’S impossible. Kahit sino’ng makakarinig ay sasabihing napaka-domineering ng lalaki. Na lahat nang sasabihin nito’y kailangang masunod o sundin. But on the other hand, napagtanto ni Camilla na tama ang huli. Her choice of clothing wasn’t suitable at all in the land. She could even put herself in danger being under the harsh rays of the sun. Tinungo niya ang sinasabi nitong cabinet. Puro damit pambabae ang mga naandoon, long sleeves at halos kupas na pantalon. Nakaramdam siya ng kaunting kirot sa dibdib. Kanino kaya ang mga damit na iyon? Sa babae ba nito? Sa girlfriend? Or sa asawa? Isang katok ang nagpanumbalik sa kanyang kamalayan. Nakahawak siya sa pinto ng cabinet nang pumasok ang tiyahin ni Santiago. May dala itong mainit na tasa ng tsokolate. At nang makita ang kanyang tinitingnan ay naunawaan ang tanong sa kanyang mga mata. “Damit ‘yan lahat ng anak kong babae, Si Sarah,” anito at inilapag sa lamesang malapit sa kama ang tray na dala. Lumapit ito sa kanya at kusang pumili
MAHIRAP. Alam ni Camilla na mahirap ang trabaho sa hacienda. She said so before to herself that she’s up to the challenge. Na kaya niya ang magiging trabaho kahit ano pa man ‘yan. What she hadn’t thought that it was physically tiring na ang halos isang oras na trabaho sa ilalim ng araw ay parang walong oras na katumbas sa loob ng convenience store. Or far more. At hindi niya pa naranasang mapagod ng ganito sa tanang buhay niya.Walang inaksayang oras si Santiago. Itinuro nito sa kanya ang lahat-lahat, even the basics of all basics. Ipinakita at ipinaranas sa kanya ng lalaki ang talagang buhay ng mga magsasaka at trabahador. Personal siya nitong tinuruan kung paano mag-ani ng mga palay at prutas. Maging ang pagtatanggal ng bunot sa niyog ay itinuro din nito. Sapalagay ni Camilla na kung hindi lamang siya babae ay baka pinagbuhat na din siya nito ng mga sako-sakong ani. Why the man was every inch of a slave driver!O sa kanya lamang? Bakit ba nakikita niyang mabait naman ito sa iba?“Ta
NAGISING muli si Camilla na mag-isa na lamang sa papag. Wala na si Santiago sa kanyang tabi. Medyo mataas na ang sikat ng araw na tumatagos sa mga siwang ng dingding maging sa bukas na bintana. Pinilit niyang umupo mula sa pagkakahiga, ang bigat ng katawan mula pa kagabi ay bahagyang naibsan.Noon di’y narinig niya ang tunog ng sasakyan mula sa labas na hinuha niya ay kay Santiago. Ilang saglit pa’y pumasok ito at lumapit sa kanya. Naka-suot na ito nang hinubad nitong damit kagabi.“Ano’ng oras na?” tanong niya sa lalaki. Her voice was still hoarse.Sinalat nito ang kanyang noo. Hindi napigilan ni Camilla na mapadaing.“Wala na ang lagnat mo but, the doctor has to see you,” isang makapal na jacket ang ipinasuot nito bago siya nito binuhat. This time, he did it properly. At pinamulahanan siya ng pisngi.She noticed Estrella was not around. Bakante na ang kinalalagyan nito kagabi. Nasa labas na sila ng kamalig at isinakay siya ng lalaki sa jeep. “Where is she?”“I made a short trip to y
“YOU don’t do this to me every damn time, Santiago!” bulyaw ni Camilla habang pinagpapalo ang likod ng lalaki. “At pwede bang ibaba mo na ako.”Gumuhit ang kidlat sa kalangitan at nagliwanag panandalian ang buong paligid. Before she could hit hit again, mabilis siyang naibaba ni Santiago sa lumang papag. Tatayo sana siya para sundan ang lalaki nang magsalita ito.“Not now, Camilla,” anito at kinuha ang isang bote ng gas sa ilalim ng kung saan. Isinalin nito ang laman sa gasera bago dumukot sa bulsa. Isang lighter ang hawak nito at ilang saglit pa ay nagliwanag sa loob. She was only watching his every move. And she find everything flawless to a fault. “Please…” lumingon ito sa kanya pagkatapos. Seryoso itong nakatingin sa kanya.“Let us stay inside until the rain stops, then we can both leave our separate ways.”Natahimik siya sa mga sinabi nito. She was blinded by the thought of them together inside this old cabin that she never considered the consequences. Naupo siyang muli sa kama a
NAPAKABILIS ng araw. Lunes na naman at kailangan iwan ni Camilla ang mga bata kay Ross. Wala naman kaso iyon sa lalaki. He was more than willing to take the kids.Hinatid muna niya ang mga bata sa Day Care Center bago bumalik sa apartment at mag-empake. Ross came a few minutes later at may dala itong kwek-kwek. Nang makita niya ang hawak nito ay hindi niya naiwasang hindi mapangiti.“Alam mong hindi mo ako masusuhulan?” aniya pero kinuha pa rin ang dala nitong meryenda. Kwek-kwek had been her comfort food along with other streed foods. Iyon nga lang ay minsan na lamang siya nakakabili. “Pero salamat dito.”“Every week, ganito ang setup natin?” anito at tumabi sa kanya sa sofa. They are in good terms but she had set her boundaries. Humingi naman na nang tawad ang lalaki at walang saysay kung papalawakin pa ang simpleng away. “For how long?” usisa nito.“Until I got the hacienda, Ross,” tumayo siya at kinuha ang ang mga gamit. She got a only a few, isang back pack at travel bag na halos
“BITIWAN mo ako, Santiago!” pilit ni Camilla na gustong kumawala sa mga kamay ni Santiago pero tila kamay na bakal iyon sa kanyang braso. “Pwede ba—”“Iuuwi kita sa inyo, Camilla,” matigas na pahayag nito. Nasa harap na sila nang dala nitong jeep nang bititwan siya ng lalaki. Malayo iyon sa karamihan at halos may isang metro ang layo mula sa mga tao. Lumingon ang lalaki sa kanya at kahit sa nanlalabong mga mata ay aninag niya ang pinipigilan nitong galit. “Hindi mo gugustuhing dito mag-eskadalo!”Salamat sa alak at lalong lumakas ang kanyang loob. Punung-puno na siya sa lalaking ito! Tila ba wala na siyang ginawang tama sa mga mata nito. Oh, I get it! He despised her so much na ang makita siya sa araw-araw ay isang parusa. But she could only tolerate so much. To treat her like this was way out of the line. At hindi niya kayang palampasin ang ganitong pamamahiya. Sinuntok niya ang dibdib nito na animo’y isang pader. Ang isa ay nadagdagan pa ng isa pa. “You are so full of yourself!”“
SUMAPIT ang dapit-hapon at maririnig sa bahay nina Antonio ang kasiyahan. Si Antonio, o Toni sa karamihan, ay ikakasal sa anak ni Ka Perla na si Aileen. At lahat sa mga taga-hacienda ay imbitado sa kanyang kasal kinabukasan. Patunay na maagang nagpaalam ang lahat para manulungan sa mga ito.Mabilis lang na naligo si Camilla at isinuot ang siyang pinakamaayos niyang damit, isang floral dress na umabot hanggang sa tuhod at isang strap sandals. Hindi niya akalaing magagamit niya ang mga binili sa isang ukay-ukay na nadaanan niya pauwi noong nakaraan. At nasiyahan siyang tingnan ang sarili mula sa salamin.Narinig niya ang ilang katok sa pinto bago pumasok ang kanyang ina na si Donya Emilia. Nasa mga mata nito ang adorasyon nang mabistahan siya mula ulo hanggang paa. “Napakaganda mong tiyak, anak,” anito at lumapit sa kanya. Tila maiyak-iyak pa ito nang haplusin ang kanyang mukha. “Kung makikita ka ng Papa mo ngayon—”“Kung makikita ako ng Papa ay tiyak na hindi niya ako hahayaang mag-isa
“CAMILLA!” sigaw ni Donya Emilia sa kanyang anak. Napatigil si Camilla sa akmang pag-akyat sa kabayong si Estrella pero hindi lumingon sa entrada ng villa. May ilang dipa ang layo nito mula sa ina. “Don’t make me repeat the words I’ve said, young lady…”“Hindi ka na magtatrabaho pa sa hacienda.” “I’m no young lady, Mama,” Umakyat na siya sa kabayo at lumingon sa ina. “At gagawin ko ang gusto ko…”“I will work for the hacienda. At patutunayan ko na nararapat akong pumalit sa posisyong iniwan ng Papa.”Pinasibad ng takbo ni Camilla si Estrella at mabilis na nakalayo mula sa villa. Walang nagawang sinundan ng tingin ni Donya Emilia ang papalayong pigura ng anak. Wala pa halos dalawang araw ang ipinahinga nito ay totoong nangungulit na babalik nang magtrabaho sa hacienda. Tinutulan niya iyon at pinal na sinabing hindi na ang anak babalik pa sa hacienda. Na hahayaan na lang kay Santiago ang pamamalakad doon dahil sa nangyari dito. Nakalimutan niyang nakikipag-usap siya sa anak. At hindi
MAHIRAP. Alam ni Camilla na mahirap ang trabaho sa hacienda. She said so before to herself that she’s up to the challenge. Na kaya niya ang magiging trabaho kahit ano pa man ‘yan. What she hadn’t thought that it was physically tiring na ang halos isang oras na trabaho sa ilalim ng araw ay parang walong oras na katumbas sa loob ng convenience store. Or far more. At hindi niya pa naranasang mapagod ng ganito sa tanang buhay niya.Walang inaksayang oras si Santiago. Itinuro nito sa kanya ang lahat-lahat, even the basics of all basics. Ipinakita at ipinaranas sa kanya ng lalaki ang talagang buhay ng mga magsasaka at trabahador. Personal siya nitong tinuruan kung paano mag-ani ng mga palay at prutas. Maging ang pagtatanggal ng bunot sa niyog ay itinuro din nito. Sapalagay ni Camilla na kung hindi lamang siya babae ay baka pinagbuhat na din siya nito ng mga sako-sakong ani. Why the man was every inch of a slave driver!O sa kanya lamang? Bakit ba nakikita niyang mabait naman ito sa iba?“Ta
HE’S impossible. Kahit sino’ng makakarinig ay sasabihing napaka-domineering ng lalaki. Na lahat nang sasabihin nito’y kailangang masunod o sundin. But on the other hand, napagtanto ni Camilla na tama ang huli. Her choice of clothing wasn’t suitable at all in the land. She could even put herself in danger being under the harsh rays of the sun. Tinungo niya ang sinasabi nitong cabinet. Puro damit pambabae ang mga naandoon, long sleeves at halos kupas na pantalon. Nakaramdam siya ng kaunting kirot sa dibdib. Kanino kaya ang mga damit na iyon? Sa babae ba nito? Sa girlfriend? Or sa asawa? Isang katok ang nagpanumbalik sa kanyang kamalayan. Nakahawak siya sa pinto ng cabinet nang pumasok ang tiyahin ni Santiago. May dala itong mainit na tasa ng tsokolate. At nang makita ang kanyang tinitingnan ay naunawaan ang tanong sa kanyang mga mata. “Damit ‘yan lahat ng anak kong babae, Si Sarah,” anito at inilapag sa lamesang malapit sa kama ang tray na dala. Lumapit ito sa kanya at kusang pumili
MAAGA nagising si Camilla kinabukasan. HIndi naman kaiba ang araw na iyon sa mga dati niyang gawi. She’s a morning personnever since her twins came. At palaging sinsimulan niya ang araw sa pag-inom ng mainit na kape. Lumabas siya ng kwarto at agad na tinungo ang daan sa kusina. Naabutan niya si Manang Letty na nag-iinit ng tubig sa takure. Isang matamis na ngiti ang ibinigay ng matanda sa kanya. “Kape, hija?” Alok nito sa kanya. “Opo, Manang,” naghikab siya bago umupo sa isa sa mga kitchen stools. Lalo niyang ibinalot sa sarili ang roba nang maramdaman ang lamig ng madaling araw. “Narinig ko na ngayon ang simula mo sa hacienda,” anito at ibinigay sa kanya ang isang umuusok na tasa ng mainit na kape. Kapeng Barako iyon. Amoy pa lang ni Camilla ay sigurado na siya. “Tiyak na matutuwa ang mga tao doon kapag nakita ka.” “Sapalagay ko ay hindi,” aniya at humigop ng kape. Ninamnam niya ang kapeng kay tagal ng hindi natitikman. Wala pa ring kaparis ang lasa niyon. “Matagal akong nawala,