MAAGA nagising si Camilla kinabukasan. HIndi naman kaiba ang araw na iyon sa mga dati niyang gawi. She’s a morning personnever since her twins came. At palaging sinsimulan niya ang araw sa pag-inom ng mainit na kape. Lumabas siya ng kwarto at agad na tinungo ang daan sa kusina. Naabutan niya si Manang Letty na nag-iinit ng tubig sa takure. Isang matamis na ngiti ang ibinigay ng matanda sa kanya. “Kape, hija?” Alok nito sa kanya. “Opo, Manang,” naghikab siya bago umupo sa isa sa mga kitchen stools. Lalo niyang ibinalot sa sarili ang roba nang maramdaman ang lamig ng madaling araw. “Narinig ko na ngayon ang simula mo sa hacienda,” anito at ibinigay sa kanya ang isang umuusok na tasa ng mainit na kape. Kapeng Barako iyon. Amoy pa lang ni Camilla ay sigurado na siya. “Tiyak na matutuwa ang mga tao doon kapag nakita ka.” “Sapalagay ko ay hindi,” aniya at humigop ng kape. Ninamnam niya ang kapeng kay tagal ng hindi natitikman. Wala pa ring kaparis ang lasa niyon. “Matagal akong nawala,
HE’S impossible. Kahit sino’ng makakarinig ay sasabihing napaka-domineering ng lalaki. Na lahat nang sasabihin nito’y kailangang masunod o sundin. But on the other hand, napagtanto ni Camilla na tama ang huli. Her choice of clothing wasn’t suitable at all in the land. She could even put herself in danger being under the harsh rays of the sun. Tinungo niya ang sinasabi nitong cabinet. Puro damit pambabae ang mga naandoon, long sleeves at halos kupas na pantalon. Nakaramdam siya ng kaunting kirot sa dibdib. Kanino kaya ang mga damit na iyon? Sa babae ba nito? Sa girlfriend? Or sa asawa? Isang katok ang nagpanumbalik sa kanyang kamalayan. Nakahawak siya sa pinto ng cabinet nang pumasok ang tiyahin ni Santiago. May dala itong mainit na tasa ng tsokolate. At nang makita ang kanyang tinitingnan ay naunawaan ang tanong sa kanyang mga mata. “Damit ‘yan lahat ng anak kong babae, Si Sarah,” anito at inilapag sa lamesang malapit sa kama ang tray na dala. Lumapit ito sa kanya at kusang pumili
MAHIRAP. Alam ni Camilla na mahirap ang trabaho sa hacienda. She said so before to herself that she’s up to the challenge. Na kaya niya ang magiging trabaho kahit ano pa man ‘yan. What she hadn’t thought that it was physically tiring na ang halos isang oras na trabaho sa ilalim ng araw ay parang walong oras na katumbas sa loob ng convenience store. Or far more. At hindi niya pa naranasang mapagod ng ganito sa tanang buhay niya.Walang inaksayang oras si Santiago. Itinuro nito sa kanya ang lahat-lahat, even the basics of all basics. Ipinakita at ipinaranas sa kanya ng lalaki ang talagang buhay ng mga magsasaka at trabahador. Personal siya nitong tinuruan kung paano mag-ani ng mga palay at prutas. Maging ang pagtatanggal ng bunot sa niyog ay itinuro din nito. Sapalagay ni Camilla na kung hindi lamang siya babae ay baka pinagbuhat na din siya nito ng mga sako-sakong ani. Why the man was every inch of a slave driver!O sa kanya lamang? Bakit ba nakikita niyang mabait naman ito sa iba?“Ta
“CAMILLA!” sigaw ni Donya Emilia sa kanyang anak. Napatigil si Camilla sa akmang pag-akyat sa kabayong si Estrella pero hindi lumingon sa entrada ng villa. May ilang dipa ang layo nito mula sa ina. “Don’t make me repeat the words I’ve said, young lady…”“Hindi ka na magtatrabaho pa sa hacienda.” “I’m no young lady, Mama,” Umakyat na siya sa kabayo at lumingon sa ina. “At gagawin ko ang gusto ko…”“I will work for the hacienda. At patutunayan ko na nararapat akong pumalit sa posisyong iniwan ng Papa.”Pinasibad ng takbo ni Camilla si Estrella at mabilis na nakalayo mula sa villa. Walang nagawang sinundan ng tingin ni Donya Emilia ang papalayong pigura ng anak. Wala pa halos dalawang araw ang ipinahinga nito ay totoong nangungulit na babalik nang magtrabaho sa hacienda. Tinutulan niya iyon at pinal na sinabing hindi na ang anak babalik pa sa hacienda. Na hahayaan na lang kay Santiago ang pamamalakad doon dahil sa nangyari dito. Nakalimutan niyang nakikipag-usap siya sa anak. At hindi
SUMAPIT ang dapit-hapon at maririnig sa bahay nina Antonio ang kasiyahan. Si Antonio, o Toni sa karamihan, ay ikakasal sa anak ni Ka Perla na si Aileen. At lahat sa mga taga-hacienda ay imbitado sa kanyang kasal kinabukasan. Patunay na maagang nagpaalam ang lahat para manulungan sa mga ito.Mabilis lang na naligo si Camilla at isinuot ang siyang pinakamaayos niyang damit, isang floral dress na umabot hanggang sa tuhod at isang strap sandals. Hindi niya akalaing magagamit niya ang mga binili sa isang ukay-ukay na nadaanan niya pauwi noong nakaraan. At nasiyahan siyang tingnan ang sarili mula sa salamin.Narinig niya ang ilang katok sa pinto bago pumasok ang kanyang ina na si Donya Emilia. Nasa mga mata nito ang adorasyon nang mabistahan siya mula ulo hanggang paa. “Napakaganda mong tiyak, anak,” anito at lumapit sa kanya. Tila maiyak-iyak pa ito nang haplusin ang kanyang mukha. “Kung makikita ka ng Papa mo ngayon—”“Kung makikita ako ng Papa ay tiyak na hindi niya ako hahayaang mag-isa
“BITIWAN mo ako, Santiago!” pilit ni Camilla na gustong kumawala sa mga kamay ni Santiago pero tila kamay na bakal iyon sa kanyang braso. “Pwede ba—”“Iuuwi kita sa inyo, Camilla,” matigas na pahayag nito. Nasa harap na sila nang dala nitong jeep nang bititwan siya ng lalaki. Malayo iyon sa karamihan at halos may isang metro ang layo mula sa mga tao. Lumingon ang lalaki sa kanya at kahit sa nanlalabong mga mata ay aninag niya ang pinipigilan nitong galit. “Hindi mo gugustuhing dito mag-eskadalo!”Salamat sa alak at lalong lumakas ang kanyang loob. Punung-puno na siya sa lalaking ito! Tila ba wala na siyang ginawang tama sa mga mata nito. Oh, I get it! He despised her so much na ang makita siya sa araw-araw ay isang parusa. But she could only tolerate so much. To treat her like this was way out of the line. At hindi niya kayang palampasin ang ganitong pamamahiya. Sinuntok niya ang dibdib nito na animo’y isang pader. Ang isa ay nadagdagan pa ng isa pa. “You are so full of yourself!”“
NAPAKABILIS ng araw. Lunes na naman at kailangan iwan ni Camilla ang mga bata kay Ross. Wala naman kaso iyon sa lalaki. He was more than willing to take the kids.Hinatid muna niya ang mga bata sa Day Care Center bago bumalik sa apartment at mag-empake. Ross came a few minutes later at may dala itong kwek-kwek. Nang makita niya ang hawak nito ay hindi niya naiwasang hindi mapangiti.“Alam mong hindi mo ako masusuhulan?” aniya pero kinuha pa rin ang dala nitong meryenda. Kwek-kwek had been her comfort food along with other streed foods. Iyon nga lang ay minsan na lamang siya nakakabili. “Pero salamat dito.”“Every week, ganito ang setup natin?” anito at tumabi sa kanya sa sofa. They are in good terms but she had set her boundaries. Humingi naman na nang tawad ang lalaki at walang saysay kung papalawakin pa ang simpleng away. “For how long?” usisa nito.“Until I got the hacienda, Ross,” tumayo siya at kinuha ang ang mga gamit. She got a only a few, isang back pack at travel bag na halos
“YOU don’t do this to me every damn time, Santiago!” bulyaw ni Camilla habang pinagpapalo ang likod ng lalaki. “At pwede bang ibaba mo na ako.”Gumuhit ang kidlat sa kalangitan at nagliwanag panandalian ang buong paligid. Before she could hit hit again, mabilis siyang naibaba ni Santiago sa lumang papag. Tatayo sana siya para sundan ang lalaki nang magsalita ito.“Not now, Camilla,” anito at kinuha ang isang bote ng gas sa ilalim ng kung saan. Isinalin nito ang laman sa gasera bago dumukot sa bulsa. Isang lighter ang hawak nito at ilang saglit pa ay nagliwanag sa loob. She was only watching his every move. And she find everything flawless to a fault. “Please…” lumingon ito sa kanya pagkatapos. Seryoso itong nakatingin sa kanya.“Let us stay inside until the rain stops, then we can both leave our separate ways.”Natahimik siya sa mga sinabi nito. She was blinded by the thought of them together inside this old cabin that she never considered the consequences. Naupo siyang muli sa kama a
NAGISING muli si Camilla na mag-isa na lamang sa papag. Wala na si Santiago sa kanyang tabi. Medyo mataas na ang sikat ng araw na tumatagos sa mga siwang ng dingding maging sa bukas na bintana. Pinilit niyang umupo mula sa pagkakahiga, ang bigat ng katawan mula pa kagabi ay bahagyang naibsan.Noon di’y narinig niya ang tunog ng sasakyan mula sa labas na hinuha niya ay kay Santiago. Ilang saglit pa’y pumasok ito at lumapit sa kanya. Naka-suot na ito nang hinubad nitong damit kagabi.“Ano’ng oras na?” tanong niya sa lalaki. Her voice was still hoarse.Sinalat nito ang kanyang noo. Hindi napigilan ni Camilla na mapadaing.“Wala na ang lagnat mo but, the doctor has to see you,” isang makapal na jacket ang ipinasuot nito bago siya nito binuhat. This time, he did it properly. At pinamulahanan siya ng pisngi.She noticed Estrella was not around. Bakante na ang kinalalagyan nito kagabi. Nasa labas na sila ng kamalig at isinakay siya ng lalaki sa jeep. “Where is she?”“I made a short trip to y
“YOU don’t do this to me every damn time, Santiago!” bulyaw ni Camilla habang pinagpapalo ang likod ng lalaki. “At pwede bang ibaba mo na ako.”Gumuhit ang kidlat sa kalangitan at nagliwanag panandalian ang buong paligid. Before she could hit hit again, mabilis siyang naibaba ni Santiago sa lumang papag. Tatayo sana siya para sundan ang lalaki nang magsalita ito.“Not now, Camilla,” anito at kinuha ang isang bote ng gas sa ilalim ng kung saan. Isinalin nito ang laman sa gasera bago dumukot sa bulsa. Isang lighter ang hawak nito at ilang saglit pa ay nagliwanag sa loob. She was only watching his every move. And she find everything flawless to a fault. “Please…” lumingon ito sa kanya pagkatapos. Seryoso itong nakatingin sa kanya.“Let us stay inside until the rain stops, then we can both leave our separate ways.”Natahimik siya sa mga sinabi nito. She was blinded by the thought of them together inside this old cabin that she never considered the consequences. Naupo siyang muli sa kama a
NAPAKABILIS ng araw. Lunes na naman at kailangan iwan ni Camilla ang mga bata kay Ross. Wala naman kaso iyon sa lalaki. He was more than willing to take the kids.Hinatid muna niya ang mga bata sa Day Care Center bago bumalik sa apartment at mag-empake. Ross came a few minutes later at may dala itong kwek-kwek. Nang makita niya ang hawak nito ay hindi niya naiwasang hindi mapangiti.“Alam mong hindi mo ako masusuhulan?” aniya pero kinuha pa rin ang dala nitong meryenda. Kwek-kwek had been her comfort food along with other streed foods. Iyon nga lang ay minsan na lamang siya nakakabili. “Pero salamat dito.”“Every week, ganito ang setup natin?” anito at tumabi sa kanya sa sofa. They are in good terms but she had set her boundaries. Humingi naman na nang tawad ang lalaki at walang saysay kung papalawakin pa ang simpleng away. “For how long?” usisa nito.“Until I got the hacienda, Ross,” tumayo siya at kinuha ang ang mga gamit. She got a only a few, isang back pack at travel bag na halos
“BITIWAN mo ako, Santiago!” pilit ni Camilla na gustong kumawala sa mga kamay ni Santiago pero tila kamay na bakal iyon sa kanyang braso. “Pwede ba—”“Iuuwi kita sa inyo, Camilla,” matigas na pahayag nito. Nasa harap na sila nang dala nitong jeep nang bititwan siya ng lalaki. Malayo iyon sa karamihan at halos may isang metro ang layo mula sa mga tao. Lumingon ang lalaki sa kanya at kahit sa nanlalabong mga mata ay aninag niya ang pinipigilan nitong galit. “Hindi mo gugustuhing dito mag-eskadalo!”Salamat sa alak at lalong lumakas ang kanyang loob. Punung-puno na siya sa lalaking ito! Tila ba wala na siyang ginawang tama sa mga mata nito. Oh, I get it! He despised her so much na ang makita siya sa araw-araw ay isang parusa. But she could only tolerate so much. To treat her like this was way out of the line. At hindi niya kayang palampasin ang ganitong pamamahiya. Sinuntok niya ang dibdib nito na animo’y isang pader. Ang isa ay nadagdagan pa ng isa pa. “You are so full of yourself!”“
SUMAPIT ang dapit-hapon at maririnig sa bahay nina Antonio ang kasiyahan. Si Antonio, o Toni sa karamihan, ay ikakasal sa anak ni Ka Perla na si Aileen. At lahat sa mga taga-hacienda ay imbitado sa kanyang kasal kinabukasan. Patunay na maagang nagpaalam ang lahat para manulungan sa mga ito.Mabilis lang na naligo si Camilla at isinuot ang siyang pinakamaayos niyang damit, isang floral dress na umabot hanggang sa tuhod at isang strap sandals. Hindi niya akalaing magagamit niya ang mga binili sa isang ukay-ukay na nadaanan niya pauwi noong nakaraan. At nasiyahan siyang tingnan ang sarili mula sa salamin.Narinig niya ang ilang katok sa pinto bago pumasok ang kanyang ina na si Donya Emilia. Nasa mga mata nito ang adorasyon nang mabistahan siya mula ulo hanggang paa. “Napakaganda mong tiyak, anak,” anito at lumapit sa kanya. Tila maiyak-iyak pa ito nang haplusin ang kanyang mukha. “Kung makikita ka ng Papa mo ngayon—”“Kung makikita ako ng Papa ay tiyak na hindi niya ako hahayaang mag-isa
“CAMILLA!” sigaw ni Donya Emilia sa kanyang anak. Napatigil si Camilla sa akmang pag-akyat sa kabayong si Estrella pero hindi lumingon sa entrada ng villa. May ilang dipa ang layo nito mula sa ina. “Don’t make me repeat the words I’ve said, young lady…”“Hindi ka na magtatrabaho pa sa hacienda.” “I’m no young lady, Mama,” Umakyat na siya sa kabayo at lumingon sa ina. “At gagawin ko ang gusto ko…”“I will work for the hacienda. At patutunayan ko na nararapat akong pumalit sa posisyong iniwan ng Papa.”Pinasibad ng takbo ni Camilla si Estrella at mabilis na nakalayo mula sa villa. Walang nagawang sinundan ng tingin ni Donya Emilia ang papalayong pigura ng anak. Wala pa halos dalawang araw ang ipinahinga nito ay totoong nangungulit na babalik nang magtrabaho sa hacienda. Tinutulan niya iyon at pinal na sinabing hindi na ang anak babalik pa sa hacienda. Na hahayaan na lang kay Santiago ang pamamalakad doon dahil sa nangyari dito. Nakalimutan niyang nakikipag-usap siya sa anak. At hindi
MAHIRAP. Alam ni Camilla na mahirap ang trabaho sa hacienda. She said so before to herself that she’s up to the challenge. Na kaya niya ang magiging trabaho kahit ano pa man ‘yan. What she hadn’t thought that it was physically tiring na ang halos isang oras na trabaho sa ilalim ng araw ay parang walong oras na katumbas sa loob ng convenience store. Or far more. At hindi niya pa naranasang mapagod ng ganito sa tanang buhay niya.Walang inaksayang oras si Santiago. Itinuro nito sa kanya ang lahat-lahat, even the basics of all basics. Ipinakita at ipinaranas sa kanya ng lalaki ang talagang buhay ng mga magsasaka at trabahador. Personal siya nitong tinuruan kung paano mag-ani ng mga palay at prutas. Maging ang pagtatanggal ng bunot sa niyog ay itinuro din nito. Sapalagay ni Camilla na kung hindi lamang siya babae ay baka pinagbuhat na din siya nito ng mga sako-sakong ani. Why the man was every inch of a slave driver!O sa kanya lamang? Bakit ba nakikita niyang mabait naman ito sa iba?“Ta
HE’S impossible. Kahit sino’ng makakarinig ay sasabihing napaka-domineering ng lalaki. Na lahat nang sasabihin nito’y kailangang masunod o sundin. But on the other hand, napagtanto ni Camilla na tama ang huli. Her choice of clothing wasn’t suitable at all in the land. She could even put herself in danger being under the harsh rays of the sun. Tinungo niya ang sinasabi nitong cabinet. Puro damit pambabae ang mga naandoon, long sleeves at halos kupas na pantalon. Nakaramdam siya ng kaunting kirot sa dibdib. Kanino kaya ang mga damit na iyon? Sa babae ba nito? Sa girlfriend? Or sa asawa? Isang katok ang nagpanumbalik sa kanyang kamalayan. Nakahawak siya sa pinto ng cabinet nang pumasok ang tiyahin ni Santiago. May dala itong mainit na tasa ng tsokolate. At nang makita ang kanyang tinitingnan ay naunawaan ang tanong sa kanyang mga mata. “Damit ‘yan lahat ng anak kong babae, Si Sarah,” anito at inilapag sa lamesang malapit sa kama ang tray na dala. Lumapit ito sa kanya at kusang pumili
MAAGA nagising si Camilla kinabukasan. HIndi naman kaiba ang araw na iyon sa mga dati niyang gawi. She’s a morning personnever since her twins came. At palaging sinsimulan niya ang araw sa pag-inom ng mainit na kape. Lumabas siya ng kwarto at agad na tinungo ang daan sa kusina. Naabutan niya si Manang Letty na nag-iinit ng tubig sa takure. Isang matamis na ngiti ang ibinigay ng matanda sa kanya. “Kape, hija?” Alok nito sa kanya. “Opo, Manang,” naghikab siya bago umupo sa isa sa mga kitchen stools. Lalo niyang ibinalot sa sarili ang roba nang maramdaman ang lamig ng madaling araw. “Narinig ko na ngayon ang simula mo sa hacienda,” anito at ibinigay sa kanya ang isang umuusok na tasa ng mainit na kape. Kapeng Barako iyon. Amoy pa lang ni Camilla ay sigurado na siya. “Tiyak na matutuwa ang mga tao doon kapag nakita ka.” “Sapalagay ko ay hindi,” aniya at humigop ng kape. Ninamnam niya ang kapeng kay tagal ng hindi natitikman. Wala pa ring kaparis ang lasa niyon. “Matagal akong nawala,